Drugie życie szpitali.

Jak wykorzystać zabytkowe szpitale, które przestały pełnić swoją pierwotną funkcję? Jak nadać im nowe życie, zachowując pamięć o przeszłości? Odpowiedzi na te pytania poszukiwali uczestnicy i uczestniczki dorocznego sympozjum Niemieckiego Towarzystwa Historii Szpitali (Deutsche Gesellschaft für Krankenhausgeschichte), które odbyło się we Wrocławiu w dniach 1–3 października 2026 roku. Jednym ze współorganizatorów wydarzenia było Centrum Odkryć Medycznych Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu.

Wrocławskie spotkanie odbyło się pod hasłem „Demolishing, Recycling, Conversion? Adapting Historic Hospitals to New Functions” („Wyburzać, przetwarzać, adaptować? Nowe funkcje historycznych szpitali”). Wzięli w nim udział historycy, lekarki i lekarze, architektki i architekci oraz badaczki i badacze dziedzictwa medycznego z różnych krajów Europy.

W programie ważne miejsce zajęło historyczne dziedzictwo Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu. Julita Pacana z Centrum Odkryć Medycznych oprowadziła gości po zabytkowym kampusie UMW, a Wioletta Samborska, dyrektorka COM, przedstawiła projekt adaptacji dawnej Kliniki Chirurgicznej na nowoczesne centrum nauki poświęcone medycynie. Oba spotkania pokazały, jak bogata historia wrocławskich klinik może stać się punktem wyjścia do tworzenia nowych przestrzeni edukacji i popularyzacji nauki.

Kampus UMW. Tu bije serce wrocławskiej medycyny

Jednym z najważniejszych punktów programu był spacer po historycznym kampusie Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu. Gości oprowadzały Julita Pacana z Centrum Odkryć Medycznych UMW oraz dr Maria Czarnecka z Uniwersytetu Warszawskiego.

Zwiedzanie rozpoczęło się od podróży w czasie za sprawą archiwalnych fotografii, które pokazały, jak przez dziesięciolecia zmieniały się wrocławskie kliniki, ich otoczenie i przeznaczenie.

Uczestnicy i uczestniczki odwiedzili dawny Instytut Anatomii, w tym odnowioną historyczną salę wykładową. Poznali również miejsca związane z działalnością wybitnych uczonych, m.in. prof. Ludwika Hirszfelda i prof. Alberta Neissera.

Szczególne zainteresowanie wzbudziła dawna Klinika Chirurgiczna, którą kierował prof. Jan Mikulicz-Radecki, jeden z pionierów nowoczesnej chirurgii. Ważnym punktem spaceru była również dawna Klinika Dziecięca i sala wykładowa związana z działalnością prof. Adalberta Czerny'ego.

Opowieść o kampusie pozwoliła spojrzeć na ten zespół architektoniczny przez pryzmat ludzi, odkryć i przełomów, które na przestrzeni ponad wieku kształtowały rozwój medycyny. To dziedzictwo pozostaje obecne zarówno w historycznych wnętrzach, jak i we współczesnej działalności uczelni.

Od dawnej kliniki do Centrum Odkryć Medycznych

Po spacerze uczestnicy spotkali się na sesji wykładowej w historycznej sali dawnej Kliniki Chorób Kobiecych przy ul. Chałubińskiego 3.

Obrady rozpoczęła Wioletta Samborska, dyrektorka Centrum Odkryć Medycznych UMW, prezentując projekt powstającego centrum, które znajdzie swoją siedzibę w dawnej Klinice Chirurgicznej.

To jeden z najciekawszych wrocławskich przykładów planowanej adaptacji historycznej architektury medycznej. Budynek, w którym przez dziesięciolecia leczono pacjentów i kształcono lekarzy, zyska nową funkcję. Stanie się interaktywnym centrum nauki, opowiadającym o odkryciach, które zmieniły sposób diagnozowania i leczenia ludzi na całym świecie.

Projekt łączy ochronę dziedzictwa z nowoczesną edukacją zdrowotną, profilaktyką i popularyzacją nauki. Historyczna przestrzeń stanie się częścią opowieści o medycynie, a jej przeszłość zyska nowe znaczenie dla kolejnych pokoleń odwiedzających.

Prezentacja była również okazją do wymiany doświadczeń z międzynarodowym środowiskiem zajmującym się ochroną i adaptacją zabytkowych obiektów szpitalnych.

Od siedmiu wieków w służbie zdrowia

Sympozjum rozpoczęło się 1 października w Muzeum Farmacji Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu. To wyjątkowe miejsce, w którym przez około 700 lat nieprzerwanie działała apteka. Przez stulecia przychodzili tu mieszkańcy poszukujący lekarstw i pomocy. Historia tego budynku przypomina, jak ważną rolę w rozwoju opieki zdrowotnej odgrywały apteki, farmaceuci i całe zaplecze medyczne.

Pierwsze wystąpienia poświęcono historii wrocławskiej medycyny oraz wyzwaniom związanym z ochroną dawnych budynków szpitalnych.

Prof. Krzysztof Wronecki przybliżył postać prof. Alberta Neissera, lekarza i badacza związanego z Wrocławiem, którego odkrycia odegrały ważną rolę w rozwoju dermatologii, wenerologii i mikrobiologii.

Piotr Gerber z Fundacji Ochrony Dziedzictwa Przemysłowego Śląska omówił zagadnienia modernizacji zabytkowych szpitali, zwracając uwagę na potrzebę łączenia ochrony dziedzictwa z troską o środowisko. Z kolei dr Maria Czarnecka z Uniwersytetu Warszawskiego przedstawiła architektoniczne wyzwania związane z dostosowywaniem historycznych budynków do nowych funkcji.

Pierwszy dzień zakończyła prezentacja laureatów Niemieckiego Towarzystwa Historii Szpitali oraz wspólna kolacja.

Szpitale, które zmieniły swoje przeznaczenie

Drugi dzień sympozjum rozpoczął się od kilkugodzinnego spaceru po Wrocławiu. Przewodniczkami były dr Małgorzata Wójtowicz, znawczyni historii wrocławskiego szpitalnictwa, oraz dr Maria Czarnecka.

Uczestnicy odwiedzili dawny Szpital Wszystkich Świętych (Allerheiligen Krankenhaus), położony niegdyś w sąsiedztwie miejskich murów obronnych. Budynki, które przez lata służyły chorym, pełnią dziś funkcje mieszkalne.

Kolejnym przystankiem był dawny szpital Bonifratrów (Krankenhaus der Barmherzigen Brüder), w którym obecnie mieści się Rezydencja Święta Jadwiga, dom seniora. To przykład adaptacji historycznych wnętrz do współczesnych potrzeb z zachowaniem ich dawnego charakteru.

Goście zobaczyli również dawny miejski zakład opieki nad niemowlętami (Städtisches Säuglingsheim), w którego budynku funkcjonuje dziś Wydział Matematyki Politechniki Wrocławskiej. Mogli przyjrzeć się zachowanym elementom architektury oraz efektom prac modernizacyjnych.

Spacer zakończył się na historycznym kampusie UMW, gdzie dalszą część opowieści o dziejach wrocławskiej medycyny poprowadziły Julita Pacana i dr Maria Czarnecka.

Europejskie doświadczenia, wspólne wyzwania

Popołudniowa sesja wykładowa drugiego dnia pokazała, z jak podobnymi wyzwaniami mierzą się europejskie miasta, poszukując nowych funkcji dla dawnych szpitali.

Dr Małgorzata Wójtowicz opowiedziała o historii Szpitala Augusty we Wrocławiu, przekształconego w osiedle mieszkaniowe Lokum Vena.

Stephan Nolte z Marburga przedstawił dzieje zaprojektowanego przez Maxa Berga wrocławskiego zakładu opieki nad niemowlętami, od jego pierwotnej funkcji, przez działalność kliniki dziecięcej, po współczesne wykorzystanie budynku przez uczelnię.

Perspektywę międzynarodową wniosły wystąpienia Alfreda Stefana Weissa z Uniwersytetu w Salzburgu, który zaprezentował austriackie przykłady adaptacji dawnych szpitali do funkcji pozamedycznych, oraz Anny Zülch z Hamburga, omawiającej przemiany Szpitala Ogólnego w dzielnicy Altona.

Wrocław jako miejsce międzynarodowej współpracy

Trzeciego dnia uczestnicy odwiedzili Wrocławski Cmentarz Żydowski, miejsce pamięci o dawnych mieszkańcach miasta, wśród których znajdowało się wiele osób zasłużonych dla rozwoju nauki i medycyny. Spacer był okazją do poznania historii Wrocławia poprzez losy ludzi, którzy współtworzyli jego naukowe i społeczne dziedzictwo.

Doroczne sympozja Niemieckiego Towarzystwa Historii Szpitali odbywają się każdego roku w innym mieście. Towarzystwo organizuje międzynarodowe spotkania i wyjazdy studyjne od 1982 roku. W ostatnich latach gospodarzami wydarzenia były m.in. Wiedeń (2021), Bielefeld (2022), Warszawa (2023), Neuruppin (2024) i Praga (2025).

Wybór Wrocławia na gospodarza tegorocznego spotkania miał szczególne znaczenie. Historia tutejszego szpitalnictwa łączy polskie i niemieckie dziedzictwo naukowe. W budynkach, w których przed 1945 rokiem pracowali niemieccy lekarze i badacze, po wojnie kolejne pokolenia polskich naukowców rozwijały medycynę i kształciły przyszłych lekarzy.

Sympozjum stworzyło przestrzeń do polsko-niemieckiego dialogu i wymiany doświadczeń. Obrady prowadzili przedstawiciele Deutsche Gesellschaft für Krankenhausgeschichte, wśród nich PD Dr. Mathias Schmidt oraz Axel Hűntelmann. Wspólna organizacja wydarzenia otworzyła kolejne możliwości współpracy naukowej oraz działań na rzecz ochrony i popularyzacji dziedzictwa medycznego.

Wrocławskie spotkanie pokazało, że zabytkowe szpitale mogą nadal służyć ludziom jako miejsca zamieszkania, nauki, opieki i edukacji. Projekt Centrum Odkryć Medycznych UMW wpisuje się w ten kierunek, łącząc historię wrocławskiej medycyny z jej współczesnymi osiągnięciami i wyzwaniami.

Historyczne budynki zachowują pamięć o ludziach i odkryciach, które zmieniały medycynę. Dzięki nowym funkcjom ich historia może być nadal opowiadana, poznawana i rozwijana.

Sympozjum zorganizowali: Deutsche Gesellschaft für Krankenhausgeschichte, Fundacja Ochrony Dziedzictwa Przemysłowego Śląska, Studium Nauk Humanistycznych i Społecznych w Medycynie oraz Centrum Odkryć Medycznych Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu, we współpracy z dr Marią Czarnecką z Uniwersytetu Warszawskiego.

Fot. Krzysztof Ćwik/Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu oraz Centrum Odkryć Medycznych UMW