Nauka jest służbą ludziom

Poprosiliśmy naukowców UMW, którzy znaleźli się w najnowszej edycji rankingu World’s Top 2% Scientists, o wypełnienie krótkiego kwestionariusza dotyczącego głównych obszarów badawczych i osiągnięć naukowych. Wszyscy otrzymali taki sam zestaw pytań. Przedstawiamy badaczy z kategorii osiągnięć roku 2024.

Prof. Katarzyna Zatońska

1. Funkcja pełniona na Uniwersytecie Medycznym we Wrocławiu

Pełnię funkcję kierownika Zakładu Badań Populacyjnych i Profilaktyki Chorób Cywilizacyjnych na Wydziale Nauk o Zdrowiu. 

2. Główne obszary zainteresowań badawczych

Od ponad dwóch dekad zajmuję się badaniem czynników ryzyka chorób sercowo-naczyniowych, cukrzycy, otyłości i zaburzeń metabolicznych, analizując ich uwarunkowania biologiczne, środowiskowe, społeczne i behawioralne. Szczególne miejsce w mojej pracy zajmują badania populacyjne o charakterze prospektywnym – m.in. koordynuję polską część międzynarodowego projektu PURE (Prospective Urban and Rural Epidemiological Study), który obejmuje ponad 150 tysięcy uczestników z 27 krajów świata. Równolegle realizuję projekt PICTURE (Population Cohort Study of Wroclaw Citizens) – dotyczący zdrowia wrocławskich dzieci i ich rodziców. Brałam udział w badaniu PONS, którego celem była ocena czynników ryzyka wśród dorosłych mieszkańców Polski. Brałam także udział w badaniach wielośrodkowych, których celem była ocena procesu starzenia się populacji, wpływu czynników metabolicznych i naczyniowych na funkcje poznawcze oraz prewencje otępienia.

3. Dlaczego akurat ta dziedzina nauki stała się dla Pani najważniejsza?

Od początku mojej drogi zawodowej fascynowało mnie pytanie, dlaczego jedni ludzie chorują, a inni – mimo podobnych warunków – zachowują zdrowie. Z czasem zrozumiałam, że odpowiedzi na to pytanie nie znajdziemy wyłącznie w medycynie klinicznej, lecz w badaniach populacyjnych. Zainteresowanie zdrowiem populacyjnym wynika z przekonania, że największe korzyści zdrowotne można osiągnąć poprzez działania systemowe – profilaktykę i edukację zdrowotną.  Wczesne zapobiegnie rozwojowi chorób jest najskuteczniejszą strategią poprawy wskaźnika lat zdrowego życia Polaków i zmniejszenia ryzyka przedwczesnej umieralności. Jako lekarz diabetolog i specjalista zdrowia publicznego uważam, że epidemiologia i zdrowie publiczne pozwalają łączyć medycynę z polityką zdrowotną i realnie poprawiać jakość życia.

4. Które ze swoich  osiągnięć uważa Pani za najbardziej przełomowe lub inspirujące?

Za najbardziej znaczące osiągnięcie uważam utworzenie i wieloletnią koordynację polskiej kohorty badania PURE, które od 2007 roku pozwala analizować zmiany zdrowotne w populacji miejskiej i wiejskiej w długim okresie obserwacji z prospektywną oceną czynników ryzyka chorób przewlekłych.

Zgłaszalność uczestników na poziomie 95% po 15 latach świadczy o zaufaniu społecznym i wartości naukowej tego projektu. Badanie PURE umożliwiło sformułowanie wielu wniosków o znaczeniu międzynarodowym – m.in. dotyczących wpływu aktywności fizycznej, diety, snu i otyłości na występowanie chorób przewlekłych. Wyniki badań stały się podstawą licznych publikacji i programów profilaktycznych w Polsce i na świecie. Ważnym osiągnięciem jest również współautorstwo międzynarodowych artykułów naukowych publikowanych w wiodących czasopismach naukowych na świecie: „The Lancet”, „New England Journal of Medicine” i „BMJ”, które przyczyniły się do zmian globalnych i wytycznych w zakresie prewencji chorób niezakaźnych. Ogromną satysfakcję daje mi także współtworzenie badania PICTURE, w którym po raz pierwszy w Polsce analizujemy równocześnie zdrowie dzieci i ich rodziców, budując unikalny model międzypokoleniowej profilaktyki.

5. Które odkrycie, idea lub publikacja innego badacza szczególnie wpłynęły na Pani sposób myślenia o nauce?

Duży wpływ na moje myślenie o nauce miała współpraca z profesorem Salimem Yusufem, twórcą badania PURE i jednym z liderów współczesnej epidemiologii populacyjnej.  Prof. Yusuf wywarł znaczący wpływ na medycynę, prowadząc globalne badania nad chorobami sercowo-naczyniowymi, takimi jak INTERHEART, INTERSTROKE oraz PURE, które wykazały, że proste interwencje i zmiana czynników modyfikowalnych prowadzą do realnych zmian wskaźników zdrowotnych. Zrozumienie, że czynniki społeczno-ekonomiczne, styl życia i środowisko mają tak samo istotny wpływ na zdrowie jak geny i medycyna kliniczna, zmieniło sposób, w jaki postrzegam rolę naukowca w społeczeństwie – jako osoby łączącej dane naukowe z praktyką zdrowotną i polityką publiczną. Zrozumiałam, że skuteczna profilaktyka nie polega tylko na leczeniu chorób, ale na tworzeniu środowiska sprzyjającego zdrowiu – poprzez edukację, politykę publiczną i zmianę zachowań. Inspirująca była także idea „Health in all policies”, która zakłada, że decyzje w każdej dziedzinie – od urbanistyki po edukację – mogą i powinny wpływać na zdrowie społeczeństwa.

6. Jak Pani badania mogą wpływać na życie codzienne ludzi albo rozwój technologii/społeczeństwa?

Wyniki moich badań są wykorzystywane do projektowania i ewaluacji programów profilaktycznych w zakresie chorób sercowo-naczyniowych, otyłości i cukrzycy, a także do formułowania rekomendacji zdrowia publicznego na poziomie krajowym i międzynarodowym. Analiza czynników ryzyka w populacji pozwala skuteczniej planować działania profilaktyczne, promować zdrowy styl życia i ograniczać nierówności w zdrowiu.W dłuższej perspektywie badania te przyczyniają się do zmniejszania nierówności w zdrowiu, poprawy jakości życia i zwiększenia świadomości zdrowotnej społeczeństwa.

7. Gdyby miała Pani nieograniczone zasoby i zespół, jakie badanie lub projekt chciałaby Pani zrealizować?

Zrealizowałabym Narodową Sieć Badań Populacyjnych, integrującą dane epidemiologiczne, kliniczne, genetyczne i środowiskowe dotyczące zdrowia Polaków. Taki projekt umożliwiłby nie tylko bieżący monitoring zdrowia populacyjnego, ale też wczesne wykrywanie zagrożeń zdrowotnych, lepsze planowanie działań profilaktycznych oraz ocenę skuteczności interwencji zdrowotnych. Chciałabym, by Polska dołączyła do grona krajów posiadających ciągły, interdyscyplinarny system obserwacji zdrowia populacyjnego, który łączy naukę, technologię i politykę społeczną. Tylko w ten sposób można budować trwałe podstawy zdrowego społeczeństwa – opartego na danych, wiedzy i współpracy.

8. Jedna rada dla młodych osób, które myślą o karierze naukowej.

Nauka to podróż, nie wyścig. Wymaga cierpliwości, odwagi i ciekawości świata. Najważniejsze, by wybierać temat, który naprawdę porusza – bo tylko wtedy pasja przetrwa momenty zwątpienia i porażki. Nie warto bać się trudnych pytań, interdyscyplinarnych ścieżek i pracy zespołowej. To właśnie współpraca, wymiana doświadczeń i otwartość na nowe perspektywy prowadzą do największych odkryć. A przede wszystkim – trzeba pamiętać, że nauka jest służbą ludziom. Każde badanie, nawet najbardziej teoretyczne, powinno ostatecznie prowadzić do poprawy jakości życia drugiego człowieka.