Nowe wytyczne ESC

Nowe wytyczne ESC: rehabilitacja kardiologiczna integralną częścią leczenia 

Rehabilitacja kardiologiczna to nie tylko ćwiczenia po zawale czy operacji serca. To pełnoprawny element leczenia, który obejmuje także kontrolę czynników ryzyka, odpowiednie żywienie, optymalizację leków, edukację i wsparcie psychologiczne. Takie podejście przedstawiają nowe wytyczne Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego. Jednym z ich współautorów jest dr hab. Michał Czapla, prof. uczelni z Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu. 

2026 ESC Guidelines on cardiac rehabilitation to pierwsze wytyczne Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego w całości poświęcone rehabilitacji kardiologicznej. Dokument został opublikowany w sierpniu 2026 roku w European Heart Journal. 

Autorzy wytycznych podkreślają, że rehabilitacja powinna być częścią całego procesu opieki nad pacjentem z chorobą serca, a nie osobnym etapem rozpoczynającym się dopiero po zakończeniu właściwego leczenia. Może zaczynać się już podczas hospitalizacji, a następnie być kontynuowana w ośrodku, w domu lub z wykorzystaniem telerehabilitacji. 

Nowe wytyczne wyraźnie zmieniają sposób myślenia o rehabilitacji kardiologicznej. Nie jest ona dodatkiem ani etapem «po leczeniu», lecz integralną częścią leczenia chorób sercowo-naczyniowych i długoterminowej prewencji wtórnej. To kompleksowa, wielodyscyplinarna interwencja, której celem jest nie tylko odzyskanie sprawności, ale także poprawa funkcjonowania pacjenta i ograniczenie ryzyka kolejnych zdarzeń sercowo-naczyniowych, podkreśla dr hab. Michał Czapla, prof. uczelni, przewodniczący Rady Dyscypliny Nauki o Zdrowiu UMW. 

Nie tylko powrót do sprawności 

Korzyści z rehabilitacji nie kończą się na tym, że pacjent może więcej chodzić, łatwiej wejść po schodach czy szybciej wrócić do codziennych obowiązków. Wytyczne wskazują także na poprawę jakości życia i funkcjonowania psychicznego oraz korzyści kliniczne, w tym mniejsze ryzyko ponownych hospitalizacji. 

Szczególnie mocne dowody dotyczą osób po ostrym zespole wieńcowym oraz z przewlekłym zespołem wieńcowym. W tej grupie rehabilitacja kardiologiczna jest zalecana między innymi w celu zmniejszenia ryzyka zgonu z przyczyn sercowo-naczyniowych, zawału oraz hospitalizacji. 

Rezygnując z rehabilitacji kardiologicznej, pacjent traci szansę nie tylko na bezpieczną poprawę wydolności i sprawności fizycznej, ale również na lepszą kontrolę objawów i poprawę jakości życia. Rehabilitacja pomaga stopniowo i bezpiecznie wrócić do codziennej aktywności, pracy i funkcjonowania społecznego. Jej znaczenie wykracza jednak poza wpływ na sprawność fizyczną. Kompleksowa rehabilitacja kardiologiczna jest elementem prewencji wtórnej i może wpływać również na zmniejszenie ryzyka kolejnych hospitalizacji oraz poprawiać długoterminowe rokowanie, wyjaśnia dr Krzysztof Aleksandrowicz z Uniwersyteckiego Centrum Fizjoterapii i Rehabilitacji oraz Wydziału Fizjoterapii UMW. 

Rehabilitacja to znacznie więcej niż ćwiczenia 

Trening fizyczny pozostaje jednym z podstawowych elementów rehabilitacji, ale nowe wytyczne pokazują znacznie szerszy model opieki. Program powinien być dostosowany do stanu zdrowia, możliwości i potrzeb konkretnej osoby. 

Obejmuje między innymi ocenę stanu pacjenta, odpowiednio dobraną aktywność fizyczną, edukację, wsparcie w zmianie codziennych nawyków, optymalizację leczenia farmakologicznego, poradnictwo żywieniowe, pomoc w zaprzestaniu palenia oraz wsparcie psychospołeczne. Wytyczne uwzględniają nawet takie obszary jak powrót do pracy czy zdrowie seksualne. 

Rehabilitacja kardiologiczna to zdecydowanie więcej niż ćwiczenia fizyczne. Nowe wytyczne podkreślają, że powinna obejmować również optymalizację farmakoterapii, interwencje żywieniowe, zaprzestanie palenia tytoniu, edukację, wsparcie psychospołeczne oraz przygotowanie pacjenta do samodzielnego zarządzania chorobą. Dlatego wymaga współpracy wielu specjalistów: lekarza, pielęgniarki, fizjoterapeuty, dietetyka czy psychologa. Celem jest nie tylko poprawa sprawności, ale kompleksowe ograniczenie ryzyka kolejnych zdarzeń sercowo-naczyniowych, mówi prof. Michał Czapla. 

Wytyczne zwracają szczególną uwagę na osoby starsze, z wieloma chorobami przewlekłymi i zespołem kruchości. Sam wiek, wielochorobowość czy kruchość nie powinny być powodem rezygnacji z rehabilitacji. Program powinien być natomiast odpowiednio zmodyfikowany, z naciskiem na bezpieczeństwo, poprawę funkcjonowania i indywidualne możliwości pacjenta. 

To istotne także dlatego, że rehabilitacja kardiologiczna jest obecnie zalecana lub rozważana w znacznie szerszej grupie pacjentów niż osoby po zawale. Wytyczne obejmują między innymi pacjentów z niewydolnością serca, chorobami zastawek, migotaniem przedsionków, kardiomiopatiami, wszczepionymi urządzeniami kardiologicznymi, a także wybrane osoby leczone onkologicznie terapiami mogącymi uszkadzać układ sercowo-naczyniowy. 

Rehabilitacja bliżej pacjenta 

Jednym z największych wyzwań pozostaje dostępność. Wytyczne wskazują, że rehabilitacja kardiologiczna jest na świecie nadal wykorzystywana zbyt rzadko. W zależności od analizowanej populacji uczestniczy w niej jedynie część pacjentów, którzy mają do niej wskazania. 

Rozwiązaniem nie musi być wyłącznie zwiększanie liczby tradycyjnych turnusów w ośrodkach. Nowe zalecenia szeroko uwzględniają rehabilitację domową, telerehabilitację oraz modele hybrydowe, łączące kontakt bezpośredni ze zdalnym. Sposób prowadzenia rehabilitacji powinien być dobierany do ryzyka klinicznego, potrzeb i możliwości pacjenta. 

Z perspektywy polskiego systemu szczególnie ważne jest zwiększenie rzeczywistej dostępności rehabilitacji kardiologicznej. Nowe wytyczne wskazują na możliwość stosowania różnych modeli jej realizacji, w tym telemedycyny, co może ułatwić udział osobom starszym czy mieszkającym daleko od ośrodków rehabilitacyjnych. Ważne jest również, że wiek, kruchość czy wielochorobowość nie powinny same w sobie stanowić bariery w dostępie do rehabilitacji. Kluczowym wyzwaniem pozostaje więc to, aby pacjent, który ma wskazania do rehabilitacji, rzeczywiście mógł z niej skorzystać, podsumowuje prof. Michał Czapla. 

Nowe wytyczne przesuwają więc punkt ciężkości z samego „usprawniania” pacjenta na kompleksowe, długoterminowe leczenie. Aktywność fizyczna pozostaje jego ważną częścią, ale obok niej pojawiają się kontrola czynników ryzyka, leczenie farmakologiczne, żywienie, zdrowie psychiczne, edukacja i przygotowanie do samodzielnego życia z chorobą. Rehabilitacja ma pomagać nie tylko wrócić do sprawności, ale także jak najdłużej ją utrzymać. 

Czy wiesz, że? 

• Rehabilitacja kardiologiczna to nie tylko ćwiczenia. Obejmuje także edukację, poradnictwo dietetyczne, optymalizację farmakoterapii, wsparcie psychologiczne i pomoc w zmianie stylu życia.  

• Może nie tylko poprawiać funkcjonowanie i jakość życia, ale także zmniejszać ryzyko ponownych hospitalizacji i zdarzeń sercowo-naczyniowych. 

• Po ostrym zespole wieńcowym rehabilitację kardiologiczną należy rozpocząć jak najwcześniej tj. najlepiej w ciągu pierwszych 14 dni i nie później niż w ciągu 30 dni. 

• Wiek, kruchość i inne choroby nie wykluczają rehabilitacji. Program powinien być dostosowany do możliwości i stanu zdrowia pacjenta.  

•  Rehabilitacja nie zawsze musi odbywać się wyłącznie stacjonarnie. Nowe wytyczne uwzględniają także telerehabilitację, programy domowe i modele hybrydowe.