Przewlekły stres a przebieg choroby nowotworowej

W gabinecie onkologicznym stres jest stałym bywalcem. Pojawia się w chwili diagnozy, narasta wraz z kolejnymi etapami leczenia i często nie znika nawet wtedy, gdy terapia formalnie się kończy. Towarzyszy decyzjom terapeutycznym, oczekiwaniu na wyniki badań, lękowi przed nawrotem choroby i zmianom w codziennym funkcjonowaniu. Badania pokazują, że przewlekły stres może uruchamiać procesy biologiczne, które sprzyjają progresji choroby i osłabiają mechanizmy obronne organizmu. 

Taką perspektywę przedstawia przegląd systematyczny przygotowany przez badaczy z Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu, opublikowany w 2026 roku w International Journal of Molecular Sciences. Autorzy przeanalizowali dane dotyczące czterech nowotworów — raka piersi, prostaty, trzustki i jajnika — porządkując je według pięcioletniego przeżycia.  

Czym właściwie jest przewlekły stres? 

Z biologicznego punktu widzenia przewlekły stres to długotrwałe obciążenie zdolności adaptacyjnych organizmu. Nie chodzi o jednorazową reakcję na trudne wydarzenie, lecz o stan, w którym układy odpowiedzialne za reagowanie na zagrożenie pozostają aktywne tygodniami lub miesiącami. 

W onkologii stres ma charakter wielowymiarowy. Obejmuje nie tylko lęk czy smutek, ale także czynniki społeczne, zawodowe, rodzinne i egzystencjalne. Dla wielu pacjentów oznacza konieczność redefinicji planów życiowych, ról społecznych i poczucia kontroli nad własnym ciałem. 

Autorzy przeglądu opisują mechanizmy łączące przewlekły stres z przebiegiem nowotworu w sposób, który można sprowadzić do trzech powiązanych etapów: 

1. Alarm hormonalny 

Przewlekły stres prowadzi do utrzymującej się aktywacji osi podwzgórze–przysadka–nadnercza (HPA) oraz układu współczulnego. W praktyce oznacza to długotrwałe podwyższenie poziomu kortyzolu, adrenaliny i noradrenaliny. 
 

Jak podkreśla współautorka przeglądu, Katarzyna Herbetko: -Organizm działa, jakby stale był w trybie zagrożenia. To wiąże się z nasileniem procesów zapalnych oraz immunosupresją, co może sprzyjać progresji nowotworu i osłabiać odpowiedź na leczenie. 

2. Odporność i stan zapalny 

Hormony stresu wpływają na funkcjonowanie układu immunologicznego. Długotrwała ekspozycja na kortyzol i katecholaminy może osłabiać nadzór immunologiczny oraz przesuwać równowagę w stronę przewlekłego, niskonasilonego stanu zapalnego. To środowisko, w którym komórkom nowotworowym łatwiej przetrwać, namnażać się i unikać mechanizmów kontroli. 

3. Środowisko guza 

Na poziomie tkankowym przewlekły stres może oddziaływać na angiogenezę, migrację komórek nowotworowych oraz procesy związane z opornością na leczenie. 
Autorzy konsekwentnie zaznaczają jednak kluczowe zastrzeżenie, że są to mechanizmy biologicznie zgodne z obecną wiedzą biologiczną, ale w badaniach klinicznych bardzo trudno oddzielić wpływ stresu od zaawansowania choroby, intensywności terapii i innych czynników klinicznych. 

Rak rakowi nierówny 

Jednym z kluczowych wniosków przeglądu jest to, że przewlekły stres nie oddziałuje w taki sam sposób we wszystkich nowotworach. Jego znaczenie biologiczne i kliniczne zależy zarówno od typu choroby, jak i od jej rokowania. 

W nowotworach o lepszym przeżyciu, takich jak rak piersi i rak prostaty, stres najczęściej przyjmuje postać przewlekłej niepewności. Pacjenci żyją z chorobą przez dłuższy czas, zmagając się z lękiem przed nawrotem, skutkami ubocznymi leczenia oraz trwałymi zmianami w jakości życia. W tym kontekście na pierwszy plan wysuwa się biologiczna rola sygnalizacji adrenergicznej i glukokortykoidowej, która w badaniach przedklinicznych wiąże się m.in. z procesami przerzutowania oraz odpowiedzią na terapię. Nie oznacza to, że stres „niweczy leczenie”, lecz że u części pacjentów może stanowić dodatkowy czynnik biologiczny współkształtujący przebieg choroby. 

Odmienny obraz wyłania się w nowotworach o gorszym rokowaniu, takich jak rak trzustki i rak jajnika. W tej grupie dystres psychiczny i depresja występują częściej i mają zwykle większe nasilenie. Co istotne, objawy psychiczne mogą czasem wyprzedzać rozpoznanie nowotworu, co sugeruje udział mechanizmów biologicznych, a nie wyłącznie reakcję emocjonalną na diagnozę. Na poziomie biologicznym dominują tu mechanizmy zapalne i cytokinowe, w tym podwyższony poziom IL-6, oraz znaczne obciążenie ogólnoustrojowe. 

Jak zauważa Katarzyna Herbetko, -Dystres psychiczny nie jest tylko emocją, ale czynnikiem, który może dokładać się do fizjologicznego przeciążenia organizmu i obniżać rezerwy niezbędne w procesie leczenia. 

Psychoterapia – więcej niż rozmowa 

Przeczytaj więcej 

Materiał powstał na podstawie publikacji: 

The Impact of Chronic Stress on Treatment Outcomes of Cancer Patients with Divergent Survival Rates 

Autorki i autorzy: Katarzyna Herbetko, Justyna Kaczor, Adam Sołtyk, Monika Kisielewska, Marcel Opęchowski, Aleksandra Sztuder, Julita Kulbacka 

International Journal of Molecular Sciences 2026 
DOI: 10.3390/ijms27020686