Szukaj
Serce i psychika
UdostępnijChoroby sercowo-naczyniowe kojarzymy najczęściej z ciśnieniem tętniczym, cholesterolem czy stylem życia. Jednak w równym stopniu wpływają na nie emocje – przewlekły stres, napięcie, lęk i depresja. Osłabiają one motywację, pogarszają przestrzeganie zaleceń, przyspieszają procesy zapalne i prowadzą do zaburzeń metabolicznych.
Coraz wyraźniej widać, że zdrowie fizyczne i psychiczne nie funkcjonują oddzielnie. Dlatego tak ważna staje się opieka, która łączy te dwie perspektywy.
POZ – miejsce, gdzie najwcześniej widać problemy
Najbardziej naturalnym miejscem do wychwytywania pierwszych sygnałów kryzysu psychicznego jest podstawowa opieka zdrowotna. To tutaj pacjent bywa regularnie, a lekarz rodzinny zna jego historię, kontekst życiowy i dotychczasowy sposób reagowania na stres.
- W POZ patrzymy na pacjenta całościowo – w jego kontekście rodzinnym, społecznym i zawodowym, z pełnym spektrum czynników stresowych oraz obciążeń zdrowotnych – podkreśla prof. Donata Kurpas z Zakładu Metodyki Badań Naukowych Wydziału Pielęgniarstwa i Położnictwa UMW.
W praktyce oznacza to, że lekarz rodzinny jako pierwszy zauważa subtelne zmiany: zaburzenia snu, przewlekłe napięcie, spadek energii, wycofanie społeczne czy zanik dotychczasowych aktywności. Zmiany te mogą być wczesnym sygnałem depresji lub zaburzeń lękowych – problemów, które zwiększają ryzyko chorób serca i utrudniają leczenie chorób już istniejących.
- Wczesna identyfikacja tych zaburzeń pozwala wdrożyć skuteczne interwencje i przerwać narastające sprzężenie zwrotne między stresem psychicznym a obciążeniem somatycznym – mówi prof. Kurpas.
Dlaczego zintegrowana opieka jest skuteczniejsza?
Łączenie wsparcia psychicznego i edukacji kardiologicznej w jednym miejscu daje pacjentowi poczucie bezpieczeństwa, zrozumienia i kontroli nad chorobą. Przekłada się to na większą motywację do leczenia, lepsze przestrzeganie farmakoterapii, skuteczniejsze wprowadzanie zmian w stylu życia, mniejszą liczbę hospitalizacji oraz poprawę jakości życia.
- Pacjenci, którzy otrzymują jednocześnie wsparcie emocjonalne i edukację, wykazują lepszą adherencję terapeutyczną i wyższe poczucie bezpieczeństwa – podkreśla prof. Kurpas.
To podejście odzwierciedla rosnącą świadomość, że pacjent to nie zestaw parametrów medycznych, ale człowiek mający swoje emocje, obawy i ograniczenia.
Nowe wytyczne ESC – pielęgniarka jako partner terapeutyczny
W nowym dokumencie Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego podkreślono wyjątkowo dużą rolę pielęgniarki w opiece nad pacjentem z chorobą sercowo-naczyniową.
Prof. Izabella Uchmanowicz, dziekan Wydziału Pielęgniarstwa i Położnictwa UMW, zwraca uwagę na fundamentalną zmianę podejścia: od modelu ‘leczymy chorobę’ w stronę ‘wspieramy człowieka żyjącego z chorobą przewlekłą’.
Najważniejsze elementy wskazane w wytycznych to:
1. Zespół multidyscyplinarny
Pielęgniarka nie jest wykonawcą zaleceń, ale partnerem – współplanuje terapię, monitoruje objawy, koordynuje przepływ informacji.
2. Edukacja procesowa, nie jednorazowa
Jednorazowa porada nie jest edukacją – musi mieć charakter procesowy i powtarzalny. Edukacja musi być spersonalizowana, dostosowana do wieku, doświadczenia i sytuacji życiowej pacjenta.
3. Samomonitorowanie
Pacjent, który rozpoznaje pierwsze objawy pogorszenia (obrzęki, duszność, zmiana masy ciała), rzadziej trafia do szpitala. Rolą pielęgniarki jest nauczyć go tych umiejętności.
4. Włączenie aspektów psychologicznych i społecznych
Depresja, lęk i obciążenie opiekunów to integralna część obrazu klinicznego.
5. Telemedycyna i nowoczesna komunikacja
Aplikacje, zdalny monitoring i stały kontakt z pielęgniarką poprawiają ciągłość opieki.
Zasady ACTIVE – jak wdrożyć je w codziennej praktyce?
Prof. Uchmanowicz podkreśla, że wdrożenie zasad ACTIVE wymaga podejścia systemowego. Najważniejsze kroki to:
A – Assessment (ocena)
Ustandaryzowana ocena kliniczna, funkcjonalna, psychospołeczna i edukacyjna pacjenta.
C – Collaboration (współpraca)
Zespół wielospecjalistyczny ze wskazaną pielęgniarką koordynującą.
T – Tailored education (edukacja szyta na miarę)
Materiał dostosowany do rodzaju choroby i możliwości pacjenta; włączanie rodziny.
I – Integration (integracja opieki)
Połączenie opieki szpitalnej, ambulatoryjnej i POZ; jasny plan kontaktów po wypisie.
V – Verification (weryfikacja)
Regularna ocena, czy pacjent rozumie zalecenia i czy je stosuje.
E – Empowerment (wzmocnienie sprawczości pacjenta)
Świadomy, zaangażowany pacjent to pacjent bezpieczniejszy i mniej narażony na powikłania.
Polskie ośrodki są gotowe na ten model
Według prof. Uchmanowicz wiele placówek w Polsce już dysponuje odpowiednim personelem, narzędziami i technologiami do pełnego wdrożenia zasad ACTIVE. Przykładem jest Instytut Kardiologii w Uniwersyteckim Szpitalu Klinicznym we Wrocławiu, gdzie część tych działań funkcjonuje od dawna.
Podsumowanie: nowy standard opieki nad pacjentem kardiologicznym
Zrozumienie, że zdrowie serca i zdrowie psychiczne współtworzą jeden system, zmienia sposób, w jaki patrzymy na pacjenta. Lekarz rodzinny staje się pierwszą linią wczesnego wykrywania zaburzeń psychicznych, a pielęgniarka – kluczowym partnerem w prowadzeniu chorego przez cały proces leczenia.
To podejście – holistyczne, empatyczne i oparte na współpracy – jest przyszłością nowoczesnej kardiologii i fundamentem długiego, bezpiecznego życia pacjentów.
Ten materiał powstał na podstawie artykułu:
2025 ESC Clinical Consensus Statement on mental health and cardiovascular disease: developed under the auspices of the ESC Clinical Practice Guidelines Committee: Developed by the task force on mental health and cardiovascular disease of the European Society of Cardiology (ESC)
Endorsed by the European Federation of Psychologists' Associations AISBL (EFPA), the European Psychiatric Association (EPA), and the International Society of Behavioral Medicine (ISBM)
European Heart Journal, Volume 46, Issue 41, 1 November 2025, Pages 4156–4225,
Héctor Bueno, Christi Deaton, Marta Farrero, Faye Forsyth, Frieder Braunschweig, Sergio Buccheri, Simona Dragan, Sofie Gevaert, Claes Held, Donata Kurpas, Karl-Heinz Ladwig, Christos D Lionis, Angela H E M Maas, Caius Ovidiu Merșa, Richard Mindham, Susanne S Pedersen, Martina Rojnic Kuzman, Sebastian Szmit, Rod S Taylor, Izabella Uchmanowicz, Noa Vilchinsky, ESC Scientific Document Group