Statyny: między faktami a mitami

Statyny należą do najlepiej przebadanych leków stosowanych w profilaktyce chorób sercowo-naczyniowych. Zmniejszają ryzyko zawału serca, udaru mózgu i zgonu z przyczyn sercowo-naczyniowych. Mimo to wielu pacjentów nadal obawia się ich bardziej niż samej choroby. Badanie zespołu z udziałem naukowców z Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu pokazuje, że „statynofobia” nie jest zjawiskiem marginalnym – lekarze spotykają się z nią niemal codziennie.

Autorzy publikacji przeprowadzili badanie ankietowe wśród 260 lekarzy, głównie związanych z podstawową opieką zdrowotną i medycyną rodzinną. Pytali ich o doświadczenia związane z sytuacjami, w których pacjenci odmawiają leczenia statynami lub przerywają terapię z powodu obaw o działania niepożądane.

Wyniki pokazują skalę problemu. Aż 84% lekarzy deklarowało, że spotkało się z odmową leczenia wynikającą z obawy pacjentów przed uszkodzeniem mięśni, a 81% – z lękiem przed uszkodzeniem wątroby. Według relacji lekarzy pacjenci zgłaszali również, choć znacznie rzadziej, obawy dotyczące rozwoju cukrzycy, demencji, zaburzeń erekcji, zaćmy czy raka prostaty.

– Najbardziej rozpowszechnionym i jednocześnie szkodliwym mitem jest przekonanie, że statyny „niszczą wątrobę” lub powodują poważne działania niepożądane u większości pacjentów. W rzeczywistości są to leki dobrze przebadane i bezpieczne, a ciężkie powikłania występują rzadko. Kolejnym mitem jest twierdzenie, że skoro pacjent „dobrze się czuje”, to nie potrzebuje leczenia – tymczasem dyslipidemia przez długi czas przebiega bezobjawowo, a brak leczenia zwiększa ryzyko incydentów sercowo-naczyniowych – mówi dr Mateusz Babicki z Katedry i Zakładu Medycyny Rodzinnej Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu.

Kiedy leczenie kończy się bez decyzji lekarza

Większość ankietowanych lekarzy oceniła, że około 10–20% pacjentów samodzielnie przerywa leczenie statynami. Jednocześnie, zgodnie z doświadczeniem respondentów, istotne działania niepożądane obserwowane są u mniej niż 10% leczonych.

Najczęściej wskazywanym przez lekarzy uzasadnionym powodem odstawienia statyny były objawy mięśniowe lub znaczny wzrost aktywności kinazy kreatynowej – takiej odpowiedzi udzieliło 75% ankietowanych. Ponad połowa lekarzy (53%) wskazała również, że jednym z najczęstszych problemów utrudniających skuteczne leczenie są fałszywe przekonania pacjentów i brak zgody na terapię wynikający z dezinformacji.

– Jednym z głównych powodów rezygnacji z terapii statynami są obawy pacjentów dotyczące działań niepożądanych – szczególnie uszkodzenia mięśni i wątroby – często wynikające z rozpowszechnionych mitów, a nie rzeczywistych danych klinicznych. Lekarze wskazują również na wpływ dezinformacji obecnej w mediach i internecie, która podważa zaufanie do leczenia. Istotnym czynnikiem jest także występowanie objawów takich jak bóle mięśniowe, które nie zawsze mają związek przyczynowy ze statynami, ale prowadzą do ich odstawienia – podkreśla dr Babicki.

Najczęstsze obawy: mięśnie i wątroba

Jednymi z najczęściej spotykanych obaw pacjentów są przekonania, że statyny uszkadzają mięśnie lub wątrobę. Autorzy publikacji podkreślają jednak, że rzeczywiste ryzyko ciężkich działań niepożądanych jest niewielkie, a większość obaw wynika z błędnych przekonań lub niepełnej wiedzy.

W przypadku wątroby przejściowy wzrost aktywności aminotransferaz może pojawić się na początku terapii, jednak najczęściej ustępuje samoistnie i nie oznacza trwałego uszkodzenia tego narządu. Zgodnie z wytycznymi Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego (ESC) i Europejskiego Towarzystwa Miażdżycowego (EAS), wzrost aktywności ALT lub AST poniżej trzykrotności górnej granicy normy nie stanowi sam w sobie wskazania do odstawienia statyny.

Objawy mięśniowe związane ze stosowaniem statyn (SAMS) rzeczywiście mogą występować, jednak wymagają właściwej oceny klinicznej. W badaniach obserwacyjnych zgłaszano je u 7–29% pacjentów, natomiast w randomizowanych badaniach kontrolowanych placebo częstość ich występowania była znacznie niższa i wynosiła od 1,5 do 5%. Najcięższe powikłanie – rabdomioliza – występuje wyjątkowo rzadko, średnio u około jednego na 100 tysięcy pacjentów leczonych statynami.

Znaczenie może mieć również efekt nocebo, czyli sytuacja, w której oczekiwanie działań niepożądanych zwiększa prawdopodobieństwo ich zgłaszania. W badaniu SAMSON dolegliwości mięśniowe występowały z podobną częstością podczas przyjmowania statyny i placebo.

Demencja, zaćma, rak prostaty – mity, które wciąż powracają

Badanie pokazuje, że lekarze spotykają się również z mniej typowymi obawami pacjentów. Według ankietowanych 20% z nich zetknęło się z lękiem przed rozwojem cukrzycy, 17% – przed demencją, 8% – przed zaburzeniami erekcji, 4% – przed zaćmą, a 3,5% – przed rakiem prostaty.

Autorzy publikacji podkreślają, że dostępne dowody naukowe nie potwierdzają związku statyn ze zwiększonym ryzykiem demencji, zaćmy czy raka prostaty. W przypadku demencji część badań sugeruje wręcz możliwy ochronny wpływ statyn na funkcje poznawcze.

Nieco inaczej wygląda kwestia cukrzycy. Statyny mogą powodować niewielki, zależny od dawki wzrost ryzyka nowych rozpoznań cukrzycy, zwłaszcza u osób z istniejącymi czynnikami ryzyka, takimi jak otyłość, nadciśnienie tętnicze czy podwyższone stężenie triglicerydów. Autorzy podkreślają jednak, że korzyści wynikające ze zmniejszenia ryzyka zawału serca, udaru mózgu i innych incydentów sercowo-naczyniowych zdecydowanie przewyższają to ryzyko.

Mity rozprzestrzeniają się szybciej niż edukacja

Aż 96,5% lekarzy zadeklarowało, że edukuje swoich pacjentów na temat leczenia statynami. Mimo to odmowy rozpoczęcia terapii i jej samodzielne przerywanie nadal pozostają częstym problemem.

– Kluczowa jest jasna, uczciwa i zindywidualizowana komunikacja. Pacjent powinien rozumieć zarówno korzyści, takie jak realne zmniejszenie ryzyka zawału czy udaru, jak i możliwe działania niepożądane, wraz z podkreśleniem ich rzeczywistej częstości. Istotne jest również budowanie relacji opartej na zaufaniu i gotowości do odpowiadania na pytania oraz rozwiewania wątpliwości – wyjaśnia dr Babicki.

Szczególnej uwagi wymagają pacjenci z wysokim i bardzo wysokim ryzykiem sercowo-naczyniowym, ponieważ to właśnie oni odnoszą największe korzyści z leczenia, a jednocześnie najwięcej tracą na jego przedwczesnym przerwaniu.

Statyny nie przegrywają z dowodami

Publikacja pokazuje, że statyny nie przegrywają z nauką – przegrywają z lękiem, dezinformacją i utrwalonymi mitami. Tymczasem samodzielne odstawienie leczenia może prowadzić do zwiększenia ryzyka zawału serca, udaru mózgu i przedwczesnego zgonu.
Najważniejszy wniosek płynący z badania jest prosty: możliwe działania niepożądane należy rozpoznawać, monitorować i omawiać z lekarzem, ale nie powinny one być mylone z mitami, które mogą pozbawić pacjentów skutecznej ochrony przed chorobami sercowo-naczyniowymi.

Dlaczego statyny są tak ważne?
•    Statyny to podstawa leczenia dyslipidemii – stosowane zarówno w profilaktyce pierwotnej, jak i wtórnej chorób sercowo-naczyniowych. 
•    Zmniejszają ryzyko zawału serca i udaru mózgu, szczególnie u pacjentów z wysokim i bardzo wysokim ryzykiem. 
•    Efektem statyn nie jest poprawa samopoczucia „tu i teraz”, ale długofalowe zmniejszenie ryzyka zawału serca i udaru mózgu. 
•    Efekty wymagają czasu i regularności – korzyści rosną wraz z długością terapii i jej ciągłością. 
•    Przerywanie leczenia (samodzielne, bez konsultacji) jest częstym problemem wskazywanym przez lekarzy i prowadzi do utraty ochrony sercowo-naczyniowej.
•    Rzeczywiste działania niepożądane są stosunkowo rzadkie (poniżej 10%), a większość obaw pacjentów wynika z mitów i dezinformacji. 
•    Najwięcej korzyści odnoszą pacjenci wysokiego ryzyka, którzy jednocześnie najczęściej przerywają terapię.

Materiał powstał na podstawie artykułu:
Facts and myths about the use and effects of statins in patients with dyslipidaemia: a survey of physicians Agata Hendzel, Filip Krzyżanowski, Karolina Kłoda, Agnieszka Mastalerz-Migas, Mateusz Babicki