Tam, gdzie umarli uczą żywych

Jak co roku, w ramach cyklu Edukacja w terenie, słuchacze Uniwersytetu Trzeciego Wieku przy Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu odwiedzili wyjątkowe miejsce – Muzeum Anatomii Prawidłowej mieszczące się w Zakładzie Anatomii Prawidłowej przy ul. Chałubińskiego 6a we Wrocławiu. Już przy wejściu powitało ich motto: „Tu umarli uczą żywych” – zdanie, które doskonale oddaje charakter tej przestrzeni.

Historia opowiedziana z pasją

Dzięki życzliwości Zakładu oraz osobistemu zaangażowaniu dr. n. med. Zygmunta Domagały – Dziekana Filii UMW w Wałbrzychu i koordynatora Erasmus w UMW, wcześniej pełniącego funkcję kierowniczą w Zakładzie Anatomii Prawidłowej oraz koordynatora programu Świadoma Donacja – słuchacze mogli zajrzeć do miejsc na co dzień niedostępnych dla zwiedzających. W dwóch grupach, podczas dwóch kolejnych dni, uczestniczyli w spotkaniu, które szybko przerodziło się w pasjonującą opowieść.

Dziekan nie ograniczył się do prezentacji eksponatów. Z właściwą sobie swobodą i narracyjnym talentem snuł historię budynku – jego architektonicznych korzeni, które – wbrew obiegowym przekonaniom – nie są niemieckie, lecz francuskie, kontekstu powojennego, losów zbiorów oraz donacji. Opowiadał o tym, jak zmieniały się metody przechowywania preparatów i jakie miało to konsekwencje dla współczesnej nauki.

Preparaty, których nie da się już zbadać

Słuchacze dowiedzieli się m.in., dlaczego z czasem zniknęły preparaty przechowywane w alkoholu oraz jak późniejsze utrwalanie części z nich w formalinie – zwłaszcza wybranych preparatów – sprawiło, że dziś nie ma już możliwości prowadzenia dalszych badań na tych eksponatach. Była to cenna lekcja o tym, jak decyzje sprzed dekad wpływają na współczesne możliwości naukowe.

Nie zabrakło również historii z dreszczykiem – jak ta o studentach, którzy pozostawali w areszcie, gdy policja uznała posiadany przez nich szkielet dydaktyczny za potencjalny dowód w sprawie, a nie eksponat przeznaczony do celów naukowych. Takie opowieści sprawiały, że zwiedzanie było czymś więcej niż muzealną wizytą – stawało się żywą lekcją historii medycyny.

Te opowieści – pełne anegdot i nieoczekiwanych zwrotów – wzbogacały wiedzę nie tylko o anatomii, ale też o tym, jak historia i praktyka naukowa splatają się w tym miejscu.

Od prosektorium do porodu

Dziekan opowiadał również o dawnych praktykach medycznych – o czasach, gdy lekarze przechodzili z prosektorium wprost na salę porodową, nie myjąc rąk. To właśnie brak podstawowych zasad higieny był przyczyną dramatycznie wysokiej śmiertelności kobiet po porodzie, sięgającej nawet 90 procent. Dopiero wprowadzenie obowiązkowego mycia rąk sprawiło, że wskaźnik ten spadł do około 5 procent.

Te przykłady pokazywały, jak ogromne znaczenie mają procedury, które dziś wydają się oczywiste. Dlaczego tak długo nie łączono tych faktów? Dlaczego coś, co dziś wydaje się oczywiste, nie było oczywiste wtedy?

Słuchacze dowiedzieli się również, dlaczego dawne szpitale budowano w układzie modułowym – w oddzielnych pawilonach, a nie w jednej zwartej bryle. Taki system miał ograniczać rozprzestrzenianie się zakażeń i był odpowiedzią na ówczesne doświadczenia medyczne.

W narracji dr Domagały pojawiały się także wyjaśnienia, które burzyły potoczne wyobrażenia. Czy jelito grube zawsze jest grube? Czy jelito cienkie może być grube? Dlaczego niektóre struktury wyglądają inaczej w atlasie, a inaczej w rzeczywistości? Jak ma się teoria do praktyki sekcyjnej?

Właśnie te momenty – dialog, dociekliwość, próba zrozumienia zależności – sprawiały, że była to prawdziwa lekcja akademicka, a nie tylko zwiedzanie muzeum. Jelito grube – jak tłumaczył – nie zawsze jest „grube” w takim znaczeniu, jak sugeruje nazwa, a obraz znany z atlasów anatomicznych bywa uproszczeniem w stosunku do rzeczywistości sekcyjnej. To właśnie te dopowiedzenia i objaśnienia sprawiały, że słuchacze odkrywali anatomię nie jako zestaw definicji, lecz jako żywą, zmieniającą się w czasie naukę.

Nauka, tradycja i pamięć

Ekspozycja muzealna obejmuje zarówno klasyczne preparaty anatomiczne, jak i unikalne eksponaty historyczne, od woskowych modeli po odlewy gipsowe, dokumentujące rozwój nauk medycznych i technik preparacyjnych. Słuchacze poznawali nie tylko tajniki budowy ciała ludzkiego, ale także kontekst historyczny i dydaktyczny, w jakim preparaty te były wykorzystywane przez studentów medycyny.

Nie zabrakło również ciekawostek dotyczących samego budynku, jego historii oraz funkcjonowania muzeum na co dzień. Dr Domagała łączył wiedzę merytoryczną z talentem narratorskim i swobodą prowadzenia, co sprawiało, że każda opowieść przykuwała uwagę i wzbudzała zachwyt słuchaczy.

Słuchacze UTW z zapartym tchem śledzili opowieści Dziekana, doceniając nie tylko ogrom wiedzy, ale i sposób jej przekazywania – pełen swobody, erudycji i szacunku wobec miejsca oraz jego bohaterów. Muzeum opuszczali zachwyceni, bogatsi o nowe informacje i refleksje.

Składamy serdeczne podziękowania dr. n. med. Zygmuntowi Domagale, Dziekanowi Filii UMW w Wałbrzychu, oraz całemu Zakładowi Anatomii Prawidłowej za wieloletnią, niezwykle życzliwą współpracę i możliwość uczestniczenia w tak wyjątkowej lekcji anatomii – lekcji, która na długo pozostaje w pamięci.