Terapia w wirtualnej rzeczywistości

Terapia w wirtualnej rzeczywistości

Czy VR może zmienić sposób leczenia zaburzeń psychicznych?

Wyobraź sobie terapię, w której pacjent nie tylko opowiada o swoim lęku, ale realnie go doświadcza — stojąc na scenie przed publicznością, siedząc w samolocie albo wchodząc do zatłoczonego pomieszczenia. Nie w wyobraźni, ale w środowisku, które angażuje emocje na tyle silnie, że organizm reaguje tak, jakby sytuacja była prawdziwa.

To właśnie oferuje wirtualna rzeczywistość (VR), coraz częściej wykorzystywana jako wsparcie terapii poznawczo-behawioralnej (CBT). Przegląd badań pokazuje, że VR jest narzędziem, które zmienia sposób pracy z pacjentem — szczególnie tam, gdzie kluczowa jest konfrontacja z trudnymi emocjami.

Terapia, która „przenosi” pacjenta w trudną sytuację

Jednym z fundamentów terapii poznawczo-behawioralnej jest ekspozycja, czyli stopniowe oswajanie się z tym, co wywołuje lęk. Problem w tym, że wiele takich sytuacji trudno odtworzyć w gabinecie — nie da się przecież codziennie zorganizować lotu samolotem czy wystąpienia przed dużą publicznością.

W tym miejscu VR zmienia zasady gry. Jak wyjaśnia dr Luba Ślósarz z Zakładu Humanistycznych Nauk o Zdrowiu Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu, 

-Technologia ta pozwala „przenieść” pacjenta w realistyczne sytuacje, które normalnie byłyby trudne albo niemożliwe do odtworzenia, a jednocześnie prowadzić ekspozycję w sposób kontrolowany i powtarzalny, dzięki czemu terapeuta może na bieżąco obserwować reakcje i dostosowywać przebieg sesji. 

Co istotne, VR jest czymś pomiędzy rzeczywistością a wyobraźnią — mniej intensywnym niż realne doświadczenie, ale znacznie bardziej angażującym niż sama wizualizacja, co sprawia, że dla wielu pacjentów staje się łatwiejszym i bardziej dostępnym początkiem pracy nad lękiem. 

Najlepiej działa tam, gdzie pojawia się lęk

Najwięcej dowodów na skuteczność VR dotyczy zaburzeń lękowych — takich jak fobie, lęk społeczny czy PTSD. Wynika to z tego, że w tych zaburzeniach kluczowa jest możliwość stopniowej konfrontacji z tym, co wywołuje lęk, i powtarzania tego doświadczenia aż do momentu, gdy reakcja emocjonalna zaczyna słabnąć.

Jak podkreśla dr Magdalena Kazimierska-Zając z Zakładu Humanistycznych Nauk o Zdrowiu Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu, 

-VR pozwala na precyzyjne odtwarzanie określonych sytuacji oraz ich wielokrotne powtarzanie w kontrolowanych warunkach. W wielu przypadkach stanowi to istotne uzupełnienie klasycznej terapii, szczególnie tam, gdzie trudno jest pracować „na żywo” z konkretnym bodźcem.  

Jednocześnie badaczka zaznacza, że choć wyniki w obszarze zaburzeń lękowych są dobrze udokumentowane, w przypadku depresji czy uzależnień wciąż mamy za mało danych, by mówić o jednoznacznych wnioskach. 

Pomost między unikaniem a działaniem

Jednym z najważniejszych efektów wykorzystania VR jest zmniejszenie unikania — mechanizmu, który często utrwala problemy psychiczne i sprawia, że pacjenci odkładają terapię lub rezygnują z niej na wczesnym etapie.

Jak zauważa dr Luba Ślósarz, 

-Dla wielu osób sama myśl o realnej konfrontacji z lękiem jest zbyt trudna, a VR tworzy bezpieczniejszy punkt startu i pozwala stopniowo oswajać trudne sytuacje, zanim pojawi się gotowość do zmierzenia się z nimi w rzeczywistości. 

Technologia to nie wszystko

Mimo dużego potencjału VR nie jest rozwiązaniem pozbawionym ograniczeń. W praktyce klinicznej wyzwaniem pozostają koszty sprzętu, dostęp do odpowiedniego oprogramowania oraz konieczność przeszkolenia terapeutów.

Jak podkreśla dr Magdalena Kazimierska-Zając, 

-VR nie jest narzędziem, które działa samo — jego skuteczność zależy od tego, jak zostanie włączone w proces terapeutyczny, a dodatkowo trzeba pamiętać o możliwych skutkach ubocznych, takich jak zawroty głowy czy nudności, które u części pacjentów mogą ograniczać jego zastosowanie. 

I wreszcie najważniejsze: nawet najbardziej realistyczne środowisko wirtualne nie zastępuje rzeczywistego życia. Kluczowym elementem terapii pozostaje przeniesienie wypracowanych umiejętności do codziennych sytuacji.

Wszystko wskazuje na to, że przyszłość terapii będzie miała charakter hybrydowy — łączący bezpośredni kontakt z terapeutą z dobrze zaprojektowanymi narzędziami cyfrowymi. VR może być jednym z najważniejszych elementów tego wsparcia, szczególnie tam, gdzie kluczowe jest doświadczenie emocjonalne, a nie tylko rozmowa.

Przeczytaj więcej

Materiał powstał na podstawie artykułu:

Virtual Reality Technology in Cognitive Behavioral Therapy Across Multiple Psychiatric Conditions: A Narrative Literature Review

DOI: https://doi.org/10.2147/PRBM.S563502

Autorki: Luba Ślósarz, Magdalena Kazimierska-Zając