Układ odpornościowy a zdrowie psychiczne.

Układ odpornościowy może mieć znaczenie także w zaburzeniach psychicznych. Naukowcy coraz dokładniej badają jego związki z funkcjonowaniem mózgu, a nowe wyniki pokazują, że zmiany zachodzące w odporności mogą różnić się w zależności od rodzaju zaburzenia.

Zespół z udziałem naukowców Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu przeanalizował badania dotyczące osób z zaburzeniami ze spektrum schizofrenii i zaburzeniami nastroju, do których należą między innymi depresja i choroba afektywna dwubiegunowa. Okazało się, że obu grupom towarzyszą odmienne wzorce związane z działaniem odporności wrodzonej.

Odporność i mózg są ze sobą powiązane

O zaburzeniach psychicznych wiemy dziś znacznie więcej niż jeszcze kilkadziesiąt lat temu. Badacze przyglądają się wielu procesom zachodzącym w całym organizmie. Jednym z nich jest działanie układu odpornościowego.

Dziś schizofrenii i depresji nie postrzegamy wyłącznie jako zaburzeń mózgu, ponieważ u części pacjentów istotną rolę może odgrywać także nieprawidłowa aktywacja układu odpornościowego. Może ona wpływać na neuroprzekaźnictwo, plastyczność mózgu i reakcję organizmu na stres, co nie oznacza jednak, że zaburzenia psychiczne są po prostu chorobami zapalnymi - wyjaśnia prof. dr hab. Błażej Misiak z Kliniki Psychiatrii, Katedry Psychiatrii UMW.

Naukowcy skupili się na odporności wrodzonej, czyli tej części układu odpornościowego, która pozwala organizmowi szybko reagować na potencjalne zagrożenie. Ważną rolę pełnią w niej receptory Toll-like, określane skrótem TLR. Można je porównać do czujników. Rozpoznają różnego rodzaju sygnały i uruchamiają odpowiedź immunologiczną.

Receptory TLR znajdują się na początku kaskady odpowiedzi immunologicznej, dlatego są szczególnie interesujące w badaniach psychiatrycznych. Ich aktywacja uruchamia szlaki prowadzące m.in. do produkcji cytokin takich jak IL-6 czy TNF-α, od dawna wiązanych z zaburzeniami psychicznymi - tłumaczy lek. Julia Karska z Zakładu Psychiatrii Konsultacyjnej i Badań Neurobiologicznych, Katedry Psychiatrii UMW, pierwsza autorka publikacji.

Różne wzorce w schizofrenii i zaburzeniach nastroju

Badacze zebrali wyniki 26 wcześniejszych badań. Łącznie obejmowały one 678 osób z zaburzeniami ze spektrum schizofrenii, 523 osoby z zaburzeniami nastroju oraz 1182 zdrowe osoby z grup kontrolnych.

Analiza pokazała różnice między badanymi grupami. U osób z zaburzeniami ze spektrum schizofrenii podwyższona była ekspresja receptorów TLR4, TLR8 i TLR10. U osób z zaburzeniami nastroju dotyczyło to TLR2, TLR5 i TLR6. Poszczególne receptory odpowiadają na różne sygnały, dlatego taki wynik może wskazywać na częściowo odmienne sposoby aktywacji odporności wrodzonej.

Nasze badanie pokazało, że zaburzeniom ze spektrum schizofrenii i zaburzeniom nastroju towarzyszą częściowo odmienne wzorce ekspresji receptorów związanych z odpornością wrodzoną. W zaburzeniach ze spektrum schizofrenii podwyższona była ekspresja TLR4, TLR8 i TLR10, natomiast w zaburzeniach nastroju TLR2, TLR5 i TLR6 - mówi lek. Julia Karska.

Wyniki mogą więc pomóc dokładniej opisywać biologiczne różnice towarzyszące poszczególnym zaburzeniom.

W naszej meta-analizie wykazaliśmy odmienne wzorce ekspresji receptorów odporności wrodzonej: TLR4, TLR8 i TLR10 w zaburzeniach ze spektrum schizofrenii oraz TLR2, TLR5 i TLR6 w zaburzeniach nastroju. Sugeruje to istnienie częściowo odmiennych „podpisów” immunologicznych, choć zaobserwowane różnice były niewielkie i dotyczyły krwi obwodowej - podkreśla prof. dr hab. Błażej Misiak.

Co mogą nam powiedzieć receptory TLR?

Każdy z receptorów TLR rozpoznaje określone rodzaje sygnałów. Przykładowo TLR4 reaguje na składnik występujący w niektórych bakteriach, a TLR8 rozpoznaje jednoniciowe RNA. Dzięki temu naukowcy mogą dokładniej badać, jakie elementy odpowiedzi odpornościowej są związane z poszczególnymi zaburzeniami.

Poszczególne TLR rozpoznają różne rodzaje sygnałów, dzięki czemu ich badanie daje bardziej mechanistyczny wgląd w obserwowane zmiany immunologiczne. Obwodowe mRNA TLR jest również stosunkowo łatwo mierzalne, dlatego receptory te są interesującymi kandydatami do dalszych badań nad biomarkerami i potencjalnymi celami terapeutycznymi - wyjaśnia lek. Julia Karska.

W przypadku zaburzeń nastroju uwagę zwraca podwyższona ekspresja TLR2, TLR5 i TLR6. Receptory te są związane przede wszystkim z rozpoznawaniem sygnałów bakteryjnych. To jeden z powodów, dla których wyniki są interesujące również w kontekście badań nad mikrobiotą jelitową.

Odmienne profile wpisują się również w hipotezy dotyczące m.in. osi mikrobiota-jelito-mózg i translokacji bakteryjnej - dodaje lek. Julia Karska.

Ten kierunek wymaga dalszych badań. Na podstawie obecnych wyników nie można określić, jakie konkretnie czynniki doprowadziły do zmian obserwowanych we krwi.

Czy takie różnice pomogą dobrać leczenie?

Jednym z celów współczesnej psychiatrii jest lepsze poznanie biologicznego zróżnicowania pacjentów. Osoby z podobnymi objawami mogą różnić się mechanizmami związanymi z rozwojem choroby, a także odpowiedzią na leczenie. W przyszłości jednym ze źródeł takich informacji mogłyby być profile immunologiczne. Mogłyby pomagać w wyodrębnianiu grup pacjentów o podobnych cechach biologicznych.

Pacjenci z podobnymi objawami mogą mieć odmienne mechanizmy biologiczne i różnie reagować na leczenie. Profile immunologiczne mogłyby w przyszłości uzupełniać diagnozę psychiatryczną oraz pomagać wyodrębniać bardziej jednorodne biologicznie grupy pacjentów - mówi prof. dr hab. Błażej Misiak.

Na razie receptory TLR pozostają przedmiotem badań. Meta-analiza obejmowała badania obserwacyjne, a wykazane różnice były niewielkie. Autorzy zwracają również uwagę na różnice między poszczególnymi badaniami dotyczące między innymi pacjentów, przebiegu choroby, stosowanego leczenia i metod laboratoryjnych.

Potrzebne są duże badania podłużne i próby kliniczne wykazujące, że dobór terapii na podstawie takich markerów rzeczywiście poprawia jej skuteczność. Nasze wyniki wskazują zatem obiecujący kierunek rozwoju psychiatrii precyzyjnej, ale nie stanowią jeszcze podstawy do rutynowego oznaczania TLR ani stosowania leczenia immunomodulującego - podkreśla prof. dr hab. Błażej Misiak.

Kolejne badania mają pomóc ustalić, jak trwałe są obserwowane profile immunologiczne, z czym są związane i czy mogą mieć znaczenie dla przebiegu choroby oraz odpowiedzi na leczenie. Autorzy wskazują między innymi na potrzebę badań podłużnych, analiz funkcjonalnych układu odpornościowego, badań wieloomicznych i neuroobrazowania.

Jeśli uda się potwierdzić kliniczne znaczenie tych zależności, „podpisy” układu odpornościowego mogą w przyszłości stać się kolejnym źródłem informacji pomagającym lepiej zrozumieć biologiczne różnice między pacjentami.

Czy wiesz, że?

• Układ odpornościowy ma co najmniej 10 typów receptorów TLR - każdy jest wyspecjalizowany w rozpoznawaniu określonych sygnałów.
• TLR4 potrafi rozpoznać fragment bakterii, a TLR8 reaguje m.in. na jednoniciowe RNA. To pozwala organizmowi uruchamiać odpowiedź dopasowaną do rodzaju sygnału.
• Jelita i mózg pozostają w stałej komunikacji - jednym z pośredników jest układ odpornościowy. Dlatego mikrobiota coraz częściej pojawia się również w badaniach nad zdrowiem psychicznym.
• Zmiany odporności można badać z próbki krwi - ekspresja mRNA receptorów TLR we krwi jest jednym z narzędzi wykorzystywanych przez naukowców do poszukiwania biologicznych różnic między grupami pacjentów.
• Przyszłość psychiatrii może należeć także do immunofenotypowania - czyli opisywania pacjentów na podstawie charakterystycznych cech ich układu odpornościowego. To jeden z badanych kierunków psychiatrii precyzyjnej.