Uważaj, uciekaj, ukryj się

Kino, galeria handlowa czy koncert – miejsca, w których spędzamy wolny czas, rzadko kojarzą się z zagrożeniem. A jednak również tam może dojść do ataku z użyciem broni palnej, noża czy materiałów wybuchowych. Jak rozpoznać niebezpieczeństwo? Kiedy uciekać, a kiedy szukać schronienia? Jak pomóc rannym, nie narażając przy tym siebie? O zasadach bezpieczeństwa i pierwszej pomocy rozmawiamy z mgr Cezarym Postkiem z Katedry Ratownictwa Medycznego Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu.

Kiedy dochodzi do niebezpiecznych wydarzeń, specjaliści podkreślają w wystąpieniach medialnych znaczenie zasady 4U: uważaj, uciekaj, ukryj się, udaremnij atak. Co właściwie kryje się za tym skrótem?

Zasada ta wywodzi się z amerykańskiej procedury Run, Hide, Fight, czyli "uciekaj, ukryj się, walcz". W Polsce Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego opracowała jej wersję pod nazwą 4U. Pierwsze U to "uważaj", czyli świadomość sytuacyjna. Chodzi o to, żebyśmy wiedzieli, co się dzieje wokół nas i nie tracili kontaktu z otoczeniem, oderwali się czasem od telefonu i zdjęli z uszu słuchawki. Jeżeli słyszymy jakieś huki, spróbujmy dowiedzieć się, skąd pochodzą. Czy to odgłosy petard, huczna impreza, czy może sygnał rzeczywistego niebezpieczeństwa? Słuchajmy i obserwujmy innych ludzi. Czy uciekają, czy krzyczą, czy ostrzegają przed niebezpieczeństwem?
Co ważne, kolejność tych zasad nie jest przypadkowa. Jeżeli rozpoznajemy zagrożenie i możemy oddalić się z niebezpiecznego miejsca, to uciekamy. To jest priorytet. Nie zatrzymujemy się, żeby nagrywać filmiki, nie wracamy na miejsce, aby sprawdzić, jak rozwinęła się sytuacja.
Jeżeli nie możemy uciec, szukamy schronienia. A jeśli nie mamy ani możliwości ucieczki, ani ukrycia się, ostatnim rozwiązaniem jest próba udaremnienia ataku. To naprawdę ostateczność, kiedy chodzi o bezpośrednią obronę własnego życia.
Musimy jednak pamiętać, że sytuacja jest dynamiczna. Może się zdarzyć, że najpierw się ukryjemy, a później będziemy mogli bezpiecznie się ewakuować. Wtedy powinniśmy skorzystać z tej możliwości.

Zatrzymajmy się na chwilę przy świadomości sytuacyjnej… Na co jeszcze powinniśmy zwracać uwagę?

Zacznijmy od prostych rzeczy. Jeżeli idziemy do kina, sprawdźmy, gdzie znajdują się wyjścia ewakuacyjne i na którym piętrze jesteśmy. Jeżeli jesteśmy w galerii handlowej czy innym miejscu publicznym, rozejrzyjmy się, oceńmy, którędy moglibyśmy wyjść, gdyby zaszła taka potrzeba. Nie ignorujmy również nietypowych zachowań i okoliczności. Pamiętamy przypadek ładunku wybuchowego pozostawionego w autobusie we Wrocławiu. Jedna z pasażerek zauważyła podejrzany pakunek i poinformowała kierowcę, który wyniósł go z pojazdu. Chwilę później doszło do eksplozji. To pokazuje, jak ważna jest czujność świadków. Nie chodzi o to, żebyśmy sami sprawdzali podejrzane przedmioty, ale żebyśmy zgłaszali takie sytuacje.

Drugie U, czyli "uciekaj". Zasada wydaje się prosta, a co w sytuacji, kiedy jest z nami osoba starsza lub z niepełnosprawnością?

To trudne pytanie, bo wiele zależy od naszej sprawności, warunków i tego, co dzieje się wokół. W przypadku osób o ograniczonej sprawności ruchowej musimy ocenić, czy jesteśmy w stanie pomóc im się przemieścić, czy bezpieczniej będzie znaleźć osłonięte miejsce. Nie ma jednej odpowiedzi, która sprawdzi się w każdych okolicznościach.

A jeśli nie mamy możliwości ucieczki i szukamy schronienia w budynku, jak powinniśmy zabezpieczyć pomieszczenie?

Przede wszystkim zamknąć się od środka, a jeśli to możliwe, również zabarykadować. Powinniśmy odsunąć się od drzwi i okien oraz wyciszyć telefon. Zamknięcie drzwi jest ważne, bo sprawca, który chce zaatakować jak najwięcej osób, ma ograniczony czas. Wie, że ktoś zaalarmuje służby i że za chwilę przyjedzie policja. Zamknięte lub zabarykadowane drzwi mogą utrudnić mu dostęp do pomieszczenia i skłonić do szukania innego celu.

Załóżmy, że znajdziemy się w sytuacji, kiedy ktoś zostanie poszkodowany. Co robić? W jakiej kolejności?

Przede wszystkim dzwonimy na numer alarmowy 112 i przekazujemy dyspozytorowi najważniejsze informacje: gdzie dokładnie jesteśmy, co się wydarzyło i ile osób potrzebuje pomocy. Pamiętajmy, że nie powinniśmy samodzielnie udzielać pomocy, jeśli sami znajdujemy się w bezpośrednim niebezpieczeństwie. Nasze zdrowie i życie zawsze są na pierwszym miejscu. Dopiero kiedy mamy pewność, że nic nam nie grozi, zaczynamy działać. W pierwszej kolejności musimy rozpoznać najważniejsze zagrożenia, czyli stany, które mogą szybko doprowadzić do śmierci.

Na naszej uczelni prowadzimy kampanię "Porusz Serce", w ramach której uświadamiamy, jak ratować życie w przypadku nagłego zatrzymania krążenia. To jedna z najważniejszych umiejętności pierwszej pomocy. Czego jeszcze warto się nauczyć, żeby móc skutecznie pomagać poszkodowanym?

W przypadku zatrzymania krążenia, do którego dojdzie poza szpitalem, poszkodowany tak naprawdę zdany jest na świadków zdarzenia. Tu każda sekunda ma znaczenie, aby nie doszło do śmierci lub nieodwracalnych zmian w mózgu. Równie ważna jest także umiejętność tamowania masywnych krwotoków, które stanowią bezpośrednie zagrożenie dla życia. Jeśli widzimy bardzo obfite krwawienie, musimy przede wszystkim ucisnąć miejsce, z którego wypływa krew. Jeżeli mamy rękawiczki ochronne, zakładamy je, żeby uniknąć bezpośredniego kontaktu z krwią poszkodowanego. Jeśli nie mamy, możemy wykorzystać własną bluzę, kurtkę czy koszulkę. Materiał przykładamy do rany i przez niego mocno uciskamy. Mocno i nieprzerwanie.

Wiele osób kojarzy, choćby z filmów, tamowanie krwotoków przy pomocy paska do spodni. Czy to dobry pomysł?

Nie, i bardzo chciałbym, żeby to wybrzmiało: zwykły pasek nie zastąpi profesjonalnej opaski, która pozwala bardzo mocno ucisnąć kończynę i zatrzymać dopływ krwi do miejsca krwawienia. Co więcej, pasek może ucisnąć żyły, którymi krew wraca do serca, ale nie zatrzymać jej dopływu przez tętnice. To może nasilić krwawienie, zamiast je zatrzymać. Dlatego jeśli nie mamy takiej opaski, najważniejszy jest mocny ucisk.
Dodam, że w ratownictwie korzystamy z określonych schematów postępowania. Jednym z nich jest MARCH, od angielskich słów Massive Hemorrhage, Airway, Respiration, Circulation, Hypothermia/Head Injury i Everything Else/Evacuation. Oznaczają one kolejno: masywny krwotok, drożność dróg oddechowych, oddychanie, krążenie, zapobieganie wychłodzeniu i postępowanie przy urazach głowy oraz ewakuację. Z perspektywy świadka zdarzenia szczególną uwagę należy zwrócić na trzy zagrożenia: masywny krwotok, niedrożność dróg oddechowych i obrażenia klatki piersiowej.

Czyli w pierwszej kolejności skupiamy się na obfitym krwawieniu, a zaraz potem sprawdzamy drożność dróg oddechowych…

– Tak, musimy ocenić, czy poszkodowany oddycha. U osoby nieprzytomnej podstawową czynnością jest udrożnienie dróg oddechowych przez odpowiednie odchylenie głowy do tyłu. Jeżeli poszkodowany nie reaguje i nie oddycha prawidłowo, należy niezwłocznie rozpocząć resuscytację oraz postępować zgodnie ze wskazówkami dyspozytora numeru 112. Powinniśmy też zwrócić uwagę na klatkę piersiową, jej boki oraz plecy. Rana w tych okolicach nie zawsze wiąże się z obfitym krwawieniem, ale może powodować, że powietrze zacznie przedostawać się do jamy opłucnej, co grozi poważnymi zaburzeniami oddychania.

Co możemy zrobić, żeby lepiej przygotować się na takie sytuacje?

– Warto zachować czujność, ale przede wszystkim nauczyć się odpowiednio reagować i udzielać pomocy. Nie wystarczy przeczytać artykułu, obejrzeć film w internecie czy kupić opaskę uciskową. Dobrym rozwiązaniem są szkolenia – zarówno z resuscytacji, obsługi AED, jak i tamowania krwotoków. To są umiejętności, które trzeba przećwiczyć, a później regularnie doskonalić, żeby w sytuacji zagrożenia móc z nich skorzystać i nie zastanawiać się, co zrobić. Oczywiście trudno wtedy opanować emocje, ale przygotowanie pomaga nam działać spokojniej i bardziej świadomie. Nie powinniśmy bać się udzielania pierwszej pomocy tylko dlatego, że nie jesteśmy ratownikami. Nawet podstawowe czynności mogą uratować komuś życie. I właśnie dlatego warto pamiętać, że bardzo dużo zależy od nas samych.

Cezary Postek – ratownik medyczny, asystent w Zakładzie Ratownictwa Medycznego Katedry Ratownictwa Medycznego Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu. Instruktor Tactical Emergency Casualty Care (TECC), programu przygotowującego do udzielania pomocy medycznej w cywilnych sytuacjach wysokiego zagrożenia. Jest w trakcie zdobywania uprawnień instruktorskich International Trauma Life Support (ITLS), międzynarodowego programu szkoleniowego dotyczącego postępowania z osobami po ciężkich urazach. Prowadzi szkolenia z tamowania masywnych krwotoków, w tym w ramach programu Stop the Bleed. Należy do Zespołu Pomocy Humanitarno-Medycznej, realizującego działania ratunkowe, humanitarne i ewakuacyjne.