Wrocławskie dzieci pod presją

Wrocław to miasto, które chętnie opowiada o jakości życia: o zieleni, komunikacji, nowych osiedlach, kulturze. Znacznie rzadziej mówi się jednak o tym, jak w tej miejskiej rzeczywistości czują się dzieci i młodzież. Tymczasem to właśnie najmłodsi Wrocławianie stali się bohaterami jednego z najbardziej kompleksowych projektów zdrowotnych w Polsce. Badanie PICTURE (Population Cohort Study of Wroclaw Citizens) to szeroko zakrojona, długofalowa obserwacja mieszkańców Wrocławia, prowadzona przez interdyscyplinarny zespół naukowców. Projekt łączy dane dotyczące chorób, objawów, zdrowia emocjonalnego, masy ciała i wyników badań laboratoryjnych.

W opublikowanym w 2025 roku artykule w Nutrients naukowcy opisali stan zdrowia dzieci i młodzieży w wieku 7-17 lat badanych we Wrocławiu w latach 2019-2023. Obserwacje są zróżnicowane: od występowania alergii i bólów głowy, po trudności z koncentracją oraz lęk, przewlekłe zmęczenie i narastające z wiekiem objawy depresyjne.

Warto o tym mówić właśnie teraz, gdy w województwie dolnośląskim ferie zimowe zaczynają się 2 lutego br. Bo ferie mogą być czymś więcej niż przerwą od szkoły: mogą stać się ważnym momentem regeneracji i „resetu” dla dzieci, które coraz częściej funkcjonują w warunkach chronicznego przeciążenia.

Co mówią opiekunowie

Z perspektywy rodzin najbardziej uderzające są niekiedy „zwyczajne” dolegliwości, które jednak występują na dużą skalę. W badaniu często zgłaszano: bóle głowy, problemy żołądkowo-jelitowe (ból brzucha, zaburzenia trawienia, zaparcia lub biegunki), próchnicę zębów oraz trudności z uwagą, pamięcią i nauką.

Te ostatnie mają szczególne znaczenie, bo dotykają codziennego funkcjonowania w szkole i w domu. 

Jak komentuje dr Klaudia Konikowska, współautorka publikacji: 

– Problemy z koncentracją, pamięcią i nauką zgłaszało aż 33% rodziców. Co istotne, częstość tych trudności wyraźnie wzrastała wraz z wiekiem dziecka – od 26,5% w grupie 7-9 lat, przez 34% wśród dzieci w wieku 10-12 lat, do 36% u młodzieży w wieku 13-17 lat.

Emocje pod lupą

Szczególnie istotny przekaz badania dotyczy zdrowia psychicznego. Ponad jedna trzecia dzieci doświadczała objawów lękowych, podobny odsetek przejawiał wybuchy złości, a istotna część zgłaszała przewlekłe zmęczenie oraz nieadekwatny smutek. Objawy depresyjne lub obniżony nastrój dotyczyły około 15% badanych dzieci, przy czym w grupie nastolatków odsetek ten przekraczał 20%.

Analizy statystyczne wykazały, że ryzyko występowania objawów depresyjnych wyraźnie rosło wraz z wiekiem, a dziewczęta były istotnie bardziej narażone na ich występowanie niż chłopcy. Z kolei impulsywność i wybuchy złości częściej obserwowano u chłopców.

– W modelach uwzględniających jednocześnie wiek, płeć oraz nadmierną masę ciała i niedowagę, istotnymi czynnikami różnicującymi ryzyko występowania lęku i depresji okazały się przede wszystkim wiek i płeć – podkreśla dr Konikowska.

Masa ciała. Ważny element, ale nie jedyny 

Jednym z istotnych i zarazem korygujących powszechne uproszczenia wniosków płynących z badania PICTURE jest brak istotnego związku pomiędzy masą ciała a występowaniem problemów emocjonalnych. Ani nadwaga i otyłość, ani niedowaga nie były istotnie powiązane z objawami lękowymi, depresyjnymi czy przewlekłym zmęczeniem.

– Nie oznacza to, że masa ciała nie ma żadnego znaczenia dla zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży. Zastosowane modele uwzględniały ograniczoną liczbę czynników i charakteryzowały się stosunkowo niską mocą wyjaśniającą. Oznacza to, że obserwowane problemy mają charakter wieloczynnikowy – zaznacza badaczka.

Autorzy wskazują, że na zdrowie psychiczne dzieci mogą wpływać liczne inne elementy, takie jak środowisko rodzinne, styl życia, sposób odżywiania, poziom aktywności fizycznej, relacje rówieśnicze czy czynniki psychospołeczne. Zagadnienia te będą szczegółowo analizowane w kolejnych publikacjach zespołu PICTURE, poświęconych problemowi nadmiernej masy ciała oraz zdrowiu psychicznemu dzieci i młodzieży.

Ferie zimowe jako moment regeneracji

W kontekście narastającego przeciążenia psychicznego dzieci szczególnego znaczenia nabiera sposób organizacji czasu wolnego. Zdaniem autorów badania ferie zimowe nie powinny być postrzegane wyłącznie jako formalna przerwa od szkoły, lecz jako czas regeneracji psychicznej.

– Ferie zimowe powinny być postrzegane przede wszystkim jako czas odbudowy zasobów emocjonalnych, wyciszenia i obniżenia poziomu stresu, szczególnie po intensywnym okresie nauki – zaznacza dr Konikowska.

Badaczka zwraca uwagę, że we współczesnych realiach wolny czas dzieci coraz częściej wypełnia nadmierna ekspozycja na ekrany, która nie sprzyja rzeczywistemu odpoczynkowi psychicznemu. Kluczowe znaczenie ma jakość, a nie ilość wspólnie spędzanego czasu.

– Tym, czego nie można kupić, a co dla dzieci jest bezcenne, jest uważność, relacja i autentyczne zainteresowanie. Nawet bez kosztownych wyjazdów wspólne, proste aktywności mogą mieć ogromne znaczenie dla dobrostanu psychicznego dziecka.

Potrzeba działań systemowych i interdyscyplinarnych

Wnioski z badania PICTURE jednoznacznie wskazują, że problemy zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży nie mogą być traktowane jako domena jednej specjalności. Konieczne jest podejście interdyscyplinarne, łączące pediatrię, psychologię, dietetykę oraz środowisko szkolne.

– Dziecko funkcjonuje jednocześnie w wymiarze biologicznym, psychicznym i społecznym. Skuteczne postępowanie nie może ograniczać się do jednego specjalisty czy jednego obszaru zdrowia – podkreśla dr Konikowska.

Autorka zwraca również uwagę na kluczową rolę szkół i samorządów w budowaniu systemu wczesnej interwencji, zwiększaniu dostępności specjalistów oraz normalizacji korzystania z pomocy psychologicznej i psychiatrycznej.

Wnioski końcowe

Badanie PICTURE pokazuje, że zdrowie dzieci we Wrocławiu należy rozpatrywać w sposób całościowy – z równą uwagą dla ciała i psychiki. Narastające wraz z wiekiem problemy emocjonalne stanowią wyzwanie, które wymaga wczesnej diagnostyki, profilaktyki oraz skoordynowanych działań na poziomie rodziny, szkoły i systemu ochrony zdrowia. Ferie zimowe mogą być jednym z niewielu momentów w roku, które – odpowiednio wykorzystane – realnie wspierają regenerację psychiczną dzieci i młodzieży.

Materiał powstał na podstawie artykułu

Assessment of Health Status, Emotional Well-Being, and the Prevalence of Overweight and Obesity in Children and Adolescents in the PICTURE Study (Wroclaw, Poland)

Nutrients 2025, 17(24), 3817

https://doi.org/10.3390/nu17243817

Fot.: www.freepik.com